تبریز ؛ شهری که در طوفان های تاریخ چون سروی استوار ایستادگی کرده است و همچون کوهسارانی که محیطش کرده اند پا برجا مانده است . شهری که نامیدن آن به عنوان شهری به قدمت تاریخ نتنها  اغراق نیست که بی شک و منازعه سرشار است واقعیت های ناگفته و نهفته است .

شاردن در قرن هفدهم میلادی در وصف تبریز نوشته : " در تمام عالم شهری نمی شناسم که در باره ی بنا و پیدایش و نام اولیه ی آن نویسندگان جدید این قدر زیاد بحث و جدل کرده باشند . " و علاوه بر وی بسیاری از جهانگردان اروپایی که  در قرون هفدهم و هجدهم و نوزدهم میلادی از تبریز گذر کرده اند ، آن را ( تبریز ) همان اکباتان قدیم پنداشته اند که ازین جمله می توان به جهانگردانی چون تاورنیه ، اولئاریوس ، لابولای لوگوس ، گاسیاردروویل اشاره کرد که هریک به نوعی در تعابیر خویش تبریز را اکباتان قدیم و پایتخت مملکت مدا معرفی می کنند و در همین روزگار نیز سید اسمعیل وکیلی ، قله  اخی سعدالدین که ولیان کوه یا بیلان کوه نامیده می شوند و تپه ای در شمال شرقی تبریز است را جای اکباتان می پندارد .

و اما تاریخ ، اسناد کهنتری بر قدمت تبریز دارد. از این میان می توان به کتیبه های بجای مانده از " سارگن دوم" فرمانروای آشور در سده هشتم قبل از میلاد اشاره کرد. به نحوی که در آن زمان بر بخشی از آذربایجان فعلی ، دولت ماننا و بر بخش دیگر آن دولت اورارتور حکومت میکرده است و ناحیه تبریز کنونی در میان قلمرو این دو دولت از استقلال نسبی برخوردار بوده و قبیله دالیان براین ناحیه تسلط داشتند و گاهی به فرمانبرداری از یکی از دو دولت یاد شده تن می دادند و در زمان لشکر کشی سارگن دوم احتمالا تحت فرمان اورارتور بوده اند. و در این زمان سارگن دوم با سوء استفاده از مرگ ایرانو فرمانروای ماننا در سال 714 ق.م به اورارتور لشکر کشیده و در سر راه خود از محلی که تبریز کنونی است ، گذشته است و دژ های آنجا را تسخیر و با خاک یکسان ساخته . و این مدعا با شرح دژ " ا.م. دیاکونوف " در کتیبه ای موجود است که سارگن میگوید : " تارماکیس دارای استحکامات مهم بود ، سد های ساخته شده در اینجا محکم بود ، همین سد ها را خندق های ژرفی احاطه کرده بود و نیروهای احطیاطی قشون دولت در اینجا مستقر بودند ... من این محال را به تصرف در آوردم و در میان سکونتگاه هایی که تبدیل به استحکامات تدافعی شده بودند ، جنگیدم. باروهای همین قلاع رو را باخاک یکسان کردم ، به اماکن داخل قلعه آتش زدم و مقدار زیادی آذوقه ساکنان قلعه را به آتش کشیدم ، در های انبار های بزرگ را که مملو از جو بودند ، گشوده ، بین لشکریان بیشمار خود تقسیم کردم. سی دهکده اطراف همین قلعه را نیز طعمه آتش کردم ... " .

"هرتسفلد" نیز در اثر خود تحت عنوان " تاریخ باستانی ایران بر بنیاد باستان شناسی" که در سال 1936 میلادی منتشر کرده است در توضیح کتیبه مذکور مینویسد: " ... تعدادی از اماکنی که در آن کتیبه نام برده شده است ، اکنون هنوز می توان تشخیص داد و محل آنها را معلوم نمود. جریان آن جنگ های اولیه در اطراف دریاچه ارومیه حتی تا داخل خاک آذربایجان به خوبی روشن است ... از آن جمله آن شهرها اوشکایا را وصف میکند که حصاری به ضخامت هشت ذراع داشته ونیز شهر دیگری را به نام انیاس تانیا ( در تاریخ ماد ، آنیاشتانیا ) که در محلی واقع دربین اوشکایا و شهر تارواکیسا ( در تاریخ ماد، تارماکیس) بوده، دارای دوحصار و خندق و خود تارویر ( در تاریخ ماد، تاروئی ) نیز یک خندق و دو حصار داشته است. "

از گزارش سارگن چنین استنباط می گردد که تارماکیس مردمی سلحشور در خود جای داده بود که در برابر وی با تمام توان در برابر نیرو های مهاجم ایستادگی کرده اند و سارگن را حتی با جنگ های کوچه به کوچه بسیار آزرده و پریشان نموده بودند. همچنین وجود انبار های غلات که بعنوان مالیات و خراج از ساکنان دژ و نواحی اطراف گرد آوری شده بود و اصطبل ها و عمارتهایی که با درختان سدر مستقف شده بود و استحکامات و موقعیت استراتژیکی آنها در کنار اهمیتی که گزارش سارگن بدین جا داده شده بوده ، همه حاکی از وجود شهری بزرگ است.

واین در حالی است که متاسفانه تا کنون در تبریز و اطرافش کند و کاوی در این خصوص به صورت جدی صورت نگرفته تا از نظر باستان شناسی مورد توجه و بررسی قرار گیرد . لیکن کند و کاوهای باستان شناسی و نتایج بدست آمده از محل های مجاور زیویه واقع در نزدیکی سقز و حسنلو در آذربایجان غربی و نزدیکی دریاچه ارومیه و شهر نقده ، شاهدی بر این مدعا ست ، بطوریکه میتوان ماجرا را به این ناحیه نیز تعمیم داد.

بنا بر استنتاج دیاکانوف این ناحیه از لحاظ اقتصادی در سده هشتم ق. م پیشرفته تر از سایر نواحی بوده و زراعت و دامداری پیشرفته ای داشته است . بطوریکه صنعت از کشاورزی جدا شده و حتی فلزکاری با مفرغ رایج بود و استفاده از آهن بتدریج رونق می یافته است.

عبدالله فاضلی از تاریخ شناسان بزرگ و نامی قاطعانه می گوید : " در این که تارماکیس مذکور در کتیبه سارگن همان تبریز معاصر است ، جای هیچ تردیدی نیست . از طرف دیگر هم منشاء بودن واژه های اوشکایای قید شده در کتیبه یاد شده و اسکویه و نیز نزدیکی فاصله این دو قلعه به هم مؤید ادعای مذکور است."

به هر حال و باوجود تمام این توضیحات یاد شده ، تعیین زمان دقیق برای بیان تشکیل شهر تبریز و نیز دشتی که تبریز در آن قرارداشته و در کتیبه سارگن از 21 شهر در این ناحیه نام برده شده ، کار بسیار دشواری است و با استدلال کتیبه سارگن دوم که منوط به سده هشتم ق.م است و با توضیح اینکه برای نقش بستن نام خطه ای در دل تاریخ آنهم با عظمتی که سارگن از آن یاد نموده ، دهه ها و حتی سده ها وقت و زمان باید می گذشته تا نقشی چنین باقی برجای بماند.

بدین رو پس از سارگن و کتیبه اش نام نشانی از تبریز در دل تاریخ نیامد تا آنکه از گفته های مورخان ارمنی، از شهری به نام " تاوریژ " در قرون سوم و چهارم میلادی سخنانی به گوش می رسد و قراینی بروجود شهری در جایگاه تبریز کنونی در دوران ساسانی به وجود می آید و دگر باره جان تازه ای میگیرد و روی به آبادانی و توسعه می گذارد .لیکن دیگر بار رو به زوال میگذارد و زوالی دیگر در دل تاریخ می آغازد ، تا بدان جا که دیگر در اواخر دوران ساسانی و در جریان یورش و فتوحات تازیان و تا نیمه اول قرن دوم هجری نامی از آن به میان نمی آید و وقتی تاریخ نگاران وصف تبریز را می نگارند دیگر از آن اقتدار کتیبه سارگن چیزی نمانده است و تنها قلعه ای برجای مانده و بس. این قلعه دوباره در دل تاریخ جای میگیرد و پیش می رود و تبدیل به شهری بزرگ در شان نام و آوازه اش می شود . شهری که در طی عمر نزدیک به سیزده قرنی خویش با نام " تبریز " که آنهم بنا بر اظهارات تاریخ نگاران ریشه در نام آتشکده بزرگ " تف بیز" دارد ، همواره شهرتی والا داشته و نامی آشنا برای جهانیان بوده است. وبی شک نامی ترین شهر خطه آذربایجان بوده است و غالبا مرکز این سرزمین و پایتخت چندین سلسله قدرتمند ؛ بطوریکه از مظاهر این امر می توان گفت ، "آبا خان" تبریز را پایتخت ایلخانیان نمود و سلطان "محمود غازان خان " بر آبادانی آن کوشید که ارگ علیشاه ، ربع رشیدی و شنب غاب یادگاران این دوران است . در دوران  جلایریان ، ترکمانان و صفویان نیز ، این شهر مقر حکوتی بوده و شمس المعماره و دارالحکومت شهر تبریز که اکنون با نام بنای استانداری آذربایجان شرقی یاد می شود ، یاد آور دوران قاجار است که این ابنیه را اقامت گاه شاهان قاجار ساخته بودند.

تبریز در یک کلام همواره شهری بوده است که در طوفان های تاریخ اگر هم از پای افتاده و در مقابل جنگها و بلایای طبیعی ویران و نیمه ویران شده است ، اما ققنوس وار برخواسته و جانی زیباتر و با شکوه تر از پیش یافته است. همکنون نیز از این ققنوس تاریخ ؛ شهر تبریز که در روزگاران نچندان دور و امروز ، شهیر بزرگان در عرصه های بسیاری بوده و است ، شهر ی که شهر ستار خانها و باقر خانها و شهریاران و قیام آفرینان انقلاب اسلامی و پاسداران انقلاب اسلامی و شهر هزاران شهید دفاع از حق علیه باطل بوده ، پر هایی هرچند شکسته و ریز به نمایش ،برجای مانده است .

از جمله آنچه امروز میتوان از آن یاد کرد و بدان مفخر گردید می توان به مسجد کبود که به تعبیری فیروزه اسلام است و بنایی ساخته شده در سال 870 هجری قمری و نیز ارک علیشاه که در سال 724 ساختش به اتمام رسید و همچنین مسجد جامع تبریز که یکی از بزرگترین و با شکوه ترین مساجد تاریخی است و در سال 607-622 توسط معمارانی مجرب ساخته شد و در سال 1193 هجری قمری پس از زلزله مهیب تبریز شکستهایش مرمت گردید ، در کنار مجمعه بازار تبریز شامل بر سرا ها و تیمچه ها و مدرسه و مساجد متعدد در دل خویش ، که از زمان دقیق بنای اولیه اش اطلاعی در دست نیست و تنها میتوان به نگاشته های مورخین و جغرافی نویسان و جهانگردان اسلامی و خارجی چون مقدسی ، یاقوت ، مارکوپولو ، ابن بطوطه ، حمدالله مستوفی ، کلاویخو ، جان کارت رایت انگلیسی ، شاردن و چندین و چند تن دیگر بسنده کرد که تاریخ آن را به قرن چهارم هجری نسبت داده اند و همین و بس که بنای کنونی بازار تبریز پس از زلزله 1193 ه.ق جان دوباره ای گرفته و شکل کنونی مؤید این تاریخ است؛ در کنار هزاران بنای دیگر ای شهر برایمان به یادگار مانده است تا امانتداری کنیم و به یادگار بگذاریم.

نگارنده: سیامک اردوبازارچیان